Autor:Christian Michał.Fragment książki „Muzułmanie, islam i ja”W druku.

Nie bardzo wiem jak mam nazywać kalendarz „ustanowiony dekretem” przez proroka Mahometa: księżycowy, muzułmański czy mahometański. Popularnie, w tym wszyscy współcześni arabiści, mówią księżycowy lub muzułmański. Ale Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, wydana w Warszawie w roku 1969, podaje nazwę: kalendarz mahometański.
A co na to specjaliści od historii astronomii?
W krajach muzułmańskich stosuje się aktualnie dwa kalendarze:
księżycowy mahometański dla określenia dat świąt religijnych i słoneczny (gregoriański) w życiu codziennym i gospodarczym*.
Wyjątkiem są Arabia Saudyjska, Kuwejt i Jemen gdzie stosuje się wyłącznie kalendarz mahometański.
Kalendarza słonecznego nie ma powodu tutaj omawiać. Wiadomo, że liczy 365 lub 366 dni, dzieli się na dwanaście miesięcy, a każdy miesiąc na cztery tygodnie.
Kalendarz księżycowy oparty jest na obserwacji obrotu księżyca w koło ziemi i jego faz. Jeżeli w pewnym, koniecznym tutaj uproszczeniu przyjmiemy, że księżyc krąży w koło ziemi w płaszczyźnie rysunku, słońce świeci od prawej do lewej strony, to obraz księżyca widziany z ziemi będzie różny w zależności od jego położenia.

rys. z Dinah L.Moché, Astronomia, Gdańskie Wyd.Oświatowe, Gdańsk 1995)

W pozycji nr 1 księżyc oświetlony jest od strony słońca. Znajduje się on wtedy na osi słońce-księżyc-ziemia. Jego strona lewa nie jest widoczna z ziemi. Mamy nów. Księżyc jest ciemny. Pierwszy dzień miesiąca w kalendarzu muzułmańskim liczony jest od momentu gdy księżyc, zaraz po nowiu, ukaże się w postaci prawego sierpa (patrz szkic, pozycja nr 2).
Po przejściu księżyca od nowiu do pierwszej kwadry (punkt nr 3 na rysunku) mija jeden tydzień kalendarza księżycowego. W tej pozycji widzimy księżyc z ziemi jako jasną połówkę z prawej strony. Po przejściu kolejnej ćwiartki okręgu (punkt nr 5) cały księżyc jest jasno oświetlony.
Widzimy księżyc jako pełne jasne koło. Mamy pełnię. Są to dwa tygodnie w kalendarzu księżycowym. Po wykonaniu przez księżyc pełnego obiegu w koło ziemi mija 29,5306 dnia słonecznego. Jest to jeden miesiąc księżycowy. Ta cyfra pomnożona przez dwanaście miesięcy daje 354,367 dni słonecznych. Czyli, że rok księżycowy jest krótszy od roku słonecznego o prawie 11 dni (dokładnie o 10,875)

Jest to duża niedogodność. Jeżeli w roku słonecznym obserwujemy w przyrodzie jakieś stale powtarzające się zjawiska, to występują one zawsze w tych samych miesiącach słonecznych. Upały występują w lipcu, woda zamarza w lutym, deszcze na ogół występują na jesieni. Pory roku i poszczególne miesiące związane są ze zjawiskami przyrody.

W kalendarzu księżycowym tak nie jest. Jeżeli w jakimś roku woda zamarza w arabskim miesiącu dżumada al-ula i odpowiada to na przykład miesiącowi luty w kalendarzu słonecznym, to po jednym roku księżycowym początek miesiąca dżumada al.-ula cofnie się o 11 dni, a po pięciu latach księżycowych o: 5 razy jedenaście, czyli o 55 dni i wypadnie nie w lutym tylko na początku grudnia, a na przykład po 15-tu latach księżycowych wypadnie 165 dni wcześniej, czyli wypadnie w sierpniu – wtedy gdy są upały. Dopiero po 33 latach wypadnie z powrotem 1 lutego.

Aberacja umysłowa. Może to nie jest dla czytelnika aż tak skomplikowane.
Starożytne ludy babilońskie i arabskie, które stosowały kalendarz księżycowy były mądre i wiedziały o tym. Ażeby pierwszy dżumada al.-ula wypadał zawsze w tym samym miesiącu w naszym roku (słonecznym) pierwszego lutego dodawali na koniec roku lub kilku lat dodatkowy trzynasty miesiąc. Jeden rok liczony był jako księżycowy, ale poszczególne lata liczone były w roku słonecznym. Był to więc kalendarz mieszany księżycowo-słoneczny.

I wszystko było w porządku. W staroarabskim miesiącu dżamala (który oznacza krzepnąć) zamarzała woda, a w miesiącu rabi al.-awwal (po arabsku pierwsza wiosna) zakwitała roślinność, w miesiącu arabskim ramadan (co znaczy upalny) było rzeczywiście gorąco, bo wypadał w staroarabskim kalendarzu księżycowym w lecie.

Wszystko było dobrze do czasu zdobycia władzy przez największego reformatora astronomicznego wszechczasów proroka Mahometa. Z niejasnych dla mnie i chyba też arabistów powodów powiedział, że likwiduje ten trzynasty miesiąc. Wydał w tym celu stosowną ustawę i ogłosił „że są to słowa Boga” w Koranie.

36 Liczba miesięcy u Boga: dwanaście miesięcy zaznaczonych w Księdze Bogaw dniu, kiedy On stworzył niebiosa i ziemię.Wśród nich - cztery święte.To jest religia prawdziwa.Przeto nie czyńcie sobie niesprawiedliwościw tych miesiącachi zwalczajcie bałwochwalców w całości,tak jak oni was zwalczają w całości. Wiedzcie, iż Bóg jest z bogobojnymi!

37 Przesunięcie miesiąca jest tylko pomnożeniem niewiary; są wprowadzeni przez to w błądtylko ci, którzy nie wierzą. Oni uznają to za dozwolone jednego rokui uznają to za zakazane innego roku,aby wyrównać liczbę tych miesięcy uświęconych przez Bogai w ten sposób za dozwolone uznaćto, czego zakazał Bóg.Zostało im upiększone zło ich działania,lecz Bóg nie prowadzi drogą prostąludzi niesprawiedliwych.

Sura IX, 36-37, Skrucha.

Niewiele z tego tekstu mogę zrozumieć, za wyjątkiem zalecenia bij bezbożników. Ten odrzucony trzynasty miesiąc muzułmanie nazywają „miesiącem zapomnianym”.Dzień w kalendarzu księżycowym zaczyna się po zachodzie słońca. W kalendarzu słonecznym o północy.Z powodu nieprzystawania kalendarza mahometańskiego do zjawisk przyrody oraz braku daty „zerowej”, od której liczyła się era muzułmańska, bardzo szybko doszło do kłótni wśród muzułmanów. Poszło oczywiście o pieniądze. Kalif Umar w szesnaście lat po śmierci Mahometa musiał rozwiązać poważny problem ekonomiczny i astronomiczny - za jakie miesiące nakładać odpowiednie podatki, (podatki rolne powinno zbierać się po żniwach, a nie na przednówku) oraz jak naliczaćżołd, obliczany na podstawie okresu służby w armii muzułmańskiej, skoro nie było roku „zerowego”. Za namową doradców kalif Umar polecił liczyć erę muzułmańską od roku ucieczki pierwszej sekty Mahometa z Mekki, czyli od naszego 622 roku słonecznego. Połowa problemu została rozwiązana. W chwili śmierci kalifa Umara wypadł więc 22 rok wg hidżry. Dzisiaj w 2006 roku (gregoriańskim) mamy 1427 rok wg kalendarza muzułmańskiego. Wracamy do kalendarza mahometańskiego. Wiemy już, że miesiąc w tym kalendarzu trwa około 29,5 dnia. Miesiąc ma cztery tygodnie, a rok dwanaście miesięcy. Rok mahometańśki jest krótszy od roku słonecznego o około 11 dni. Nazwy miesięcy muzułmańskich pochodzą jeszcze z czasów staroarabskich i wskazuja na powiązanie tych miesięcy z przyrodą. Dla przyzwoitości wymienię je:

1. muharram Znaczenie: święty , zakazany. Miesiąc, w którym nie wolno prowadzić wojen.
2. safar (żółty), od nazwy żółtaczki, na którą najczęściej chorowano w tym miesiącu.
3. rabi al.-awwal (pierwsza jesień). Bo zakwitały kwiaty. Powinno być wiosna, ale Arabowie nie znali tego słowa.
4. rabi as-sani (druga jesień)
5. dżumada al-ula (pierwsze zamarzanie) - wody
6. dżumada al.-achira (drugie zamarzanie) miesiące zimowe
7. razdżab (powstrzymywanie się) miesiąc, w którym nie wolno było walczyć.
8. szaban (rozgałęzianie się) Rozchodzenie się plemion do walki
9. ramadan (palący, gorący). W tym miesiącu panowały gorące upały.
10. szawwal (wyruszanie) Miesiąc wyruszania plemion na pastwiska
11. zu al.-kada Miesiąc postoju. Koczownicy zaprzestawali wędrówek
12. zu al.-hidżdża Miesiąc pielgrzymek plemion do swoich sanktuariów w tym do al-Kaby w Mekce.

Jeżeli by ktoś myślał, że w miesiącach „zakazanych” do prowadzenia wojen, muzułmanie nie wysadzą w powietrze jakiegoś budynku lub metra, to by się przykro pomylił.

Robią to w dowolnych miesiącach, nie patrząc na ich „święte” nazwy i tradycję. Dla mnie są to bezbożnicy

Mamy więc rok 1427 (2006 w kalendarzy słonecznym). Podaję wzory na przeliczanie tych lat:**

Oznaczamy:

H – rok hidżry (1427)
S - rok słoneczny wg kalendarza gregoriańskiego (2006),
Mamy gotowy wzór: H = S – 621 + (S – 622) :32
Lub H = 33 (S-622) : 32

Sprawdzamy: H = 33(2006 – 622) : 32 = 1427,25 prawie dobrze.

Wzór odwrotny: S = 32 H : 33 + 622*
Sprawdzamy: S = 32 x 1427 : 33 + 622 = 2005,76
Widzimy, że wzory te dają wyniki ułamkowe i nie są zbyt precyzyjne.

W X i XI wieku wielu astronomów opracowało bardzo dokładne tablice pozwalające na odczytanie tych dat. Byli to: Ibn Junus w Kairze w roku 1007; Andaluzyjczyk Az-Zarkali ułożył tzw. tabele toledańskie, bardzo dokładne, z których można korzystać dzisiaj, wybudował on też zegary do odczytywania faz księżyca oraz Pers Al.- Chajjam opracował w 1055 roku
tablice astronomiczne, w których znaczący błąd może wystąpić dopiero po 3.700 latach!
Byli też inni, nie wymienieni tutaj astronomowie.
W tamtych czasach islamu przy większych meczetach zatrudnieni byli specjalni astronomowie do precyzyjnego określania dni roku, pór modlitw oraz początku i końca miesiąca, w tym oczywiście najważniejszego święta dla muzułmanów – początek i koniec ramadanu. To co się udawało w czwartym wieku islamu, nie udaje się dzisiaj w czternastym wieku w Algierze*.
Polski ekonomista prof. Jan Winiecki okreslił to zjawisko jako „zjazd w dół” (gospodarczy i intelektualny) od tysiąca lat!**
W roku 1961 dwaj astronomowie niemieccy wydrukowali takie tablice. Noszą one nazwę od ich nazwisk – tabele porównawcze Wüstenfelda-Mahlera. Są one łatwe do odnalezienia w internecie, gdzie przedstawione są w postaci bardzo sprytnego kalkulatora***
Taki niezborny kalendarz, w którym raz woda według nazwy miesiąca miała zamarzać w naszym lutym, a po kilkudziesięciu latach w sierpniu, denerwowała wielu władców imperium muzułmańskiego. Ale najważniejszym problemem dla tych władców, nie było to kiedy zamarza woda, albo kwitną kwiatki, ale określenie w jakich miesiącach należy zbierać podatki od ludności. Jeżeli miesiące „płynęły” do tyłu co roku o 11 dni, to była to dla nich paranoja.
Znalazło się w historii tej „wspaniałej cywilizacji” kilku śmiałych władców, którzy postanowili przeciwstawić się nawet samemu prorokowi, nie wspominając o własnym bardzo sklerociałym duchowieństwie i niewiele rozumiejącej, a nawykłej do posłuszeństwa i tradycji ludności.
Już w 1079 roku wezyr seldżucki Malik Szah wprowadził na terenach swego imperium kalendarz słoneczny. Jaka determinacja, jakie poczucie siły i władzy i jaka bezbożność!
Było też wielu innych reformatorów tego nieszczęsnego kalendarza.
Potem w 1677 roku, oczywiście dla potrzeb fiskalnych, a nie religijnych, znowu zreformowali ten kalendarz władcy imperium osmańskiego. Szczegółów nie znam i nie muszę znać.
W Iranie przez stulecia zmieniano i wprowadzano coraz to inne kalendarze, i panowało tam w tym względzie ogromne zamieszanie, aż w roku 1925 Reza Szah Pahlawi wprowadził dawny perski rok słoneczny.
Tych wszystkich reformatorów próbowali przebić : prezydent Libii, płk. M.Kadafi. Liczył kolejne lata od śmierci Mahometa, czyli od roku 632, a nie od hidżry, czyli roku 622, bo jak to uzasadniał, był to koniec okresu głoszenia Koranu przez proroka Mahometa.
Ten sam temat podjął i w tym samym sensie podjął reformę, zdawałoby się światły prezydent Tunezji, wykształcony we Francji prawnik, H.Bourgiba.
Ale tych wszystkich reformatorów kalendarza muzułmańskiego pobili jednak na długo wcześniej Mongołowie. Na podbitych terenach muzułmańskich wprowadzili kalendarz oparty na cyklu biologicznym zwierząt. Jakich – nie wiem, mogę się domyślać, że koni. Temat zupełnie mi obcy. Ale jest piękny.